‘De kerstman vult het theologische vacuüm’

Het kerstfeest heeft zich ontwikkeld tot een soort verjaardagfeest voor Jezus. Dat stelt theoloog Wouter Slob van de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Er is sprake van een theologische misvatting. Bij kerst draait het niet om de geboorte van Jezus, maar om de incarnatie van Christus’, aldus Slob. Zelfs in kerkelijke kringen wordt kerst nauwelijks nog op die manier gevierd. ‘De theologische betekenis van kerst is dat het goddelijke op aarde komt. Dat zou veel meer benadrukt mogen worden. Het gaat niet om een avondje Heilige nacht zingen, maar om ernst willen maken met de christelijke boodschap.’

Wouter Slob: ‘Het is heel lastig om het goddelijke in onze wereld te denken. In Jezus kunnen mensen een moreel voorbeeld zien. Dat was een goede vent. Wat hij deed, verdient navolging. Daar heb je wat aan. Hij is het voorbeeld van een goed, misschien wel perfect mens. Maar wat moet je je voorstellen bij een mens die God is?’ Dat die gedachte steeds verder verdwijnt, verbaast Slob dan ook niet. ‘Dat loopt helemaal in de pas met de seculariserende samenleving.’

Vacuüm
‘Wat van de oorspronkelijke kerstviering is overgebleven, zijn de geboorte van het kerstkindje en de gezelligheid’, stelt Slob. ‘Zo lijkt het wel of het gezellig was in de kerststal. En omdat het kerstverhaal inmiddels te weinig inhoud had, is er ook nog een kerstman bijgehaald. Het theologische vacuüm heeft zich gevuld met een kerstman.’

Theologische duiding
Het is moeilijk om je een voorstelling te maken van incarnatie, erkent Slob. ‘Dat God mens wordt is een gedachte die moeilijk ligt. In de geschiedenis bleek het al moeilijk te begrijpen, maar ook voor ons, geseculeerde mensen, is het de vraag wat je je daarbij moet voorstellen.’ Volgens Slob is het een van de redenen waarom de theologische duiding steeds meer uit het kerstverhaal is weggewerkt.
Publiekstrekker

De kerstviering is het enige moment waarop de kerken nog vol zitten. ‘Veel mensen voelen de behoefte om iets van het hogere of het bijzondere te vieren’, aldus Slob. ‘Kerst leent zich daar heel goed voor. Het verhaal is theologisch helemaal af te pellen, waarna je toch nog iets overhoudt: een lief kindje en vrede op aarde. In die zin hebben kerken daar altijd wel bij gevaren; de kerstnachtdienst is nog altijd een belangrijke publiekstrekker.’

Meer aandacht voor betekenis
Slob zou graag zien dat er meer aandacht komt voor de theologische betekenis van kerst. ‘Vier kerst niet als de verjaardag van Jezus. En stel ook niet dat de verhalen in de bijbel echt gebeurd zijn. Dat is juist een van de belangrijkste redenen waarom veel mensen zijn afgehaakt. Ze konden het eenvoudigweg niet meer geloven. Maar waar het natuurlijk om gaat, is de boodschap in de verhalen. En die boodschap is groter dan de historische feitelijkheid.’

Positieve religieuze duidingen
Hoewel de secularisatie voortschrijdt, denkt Slob niet dat het geloof tanende is. ‘Ik zie verschillende oplevingen. Zelfs in de filosofie worden positieve religieuze duidingen gegeven. Denk bijvoorbeeld aan Vattimo, de Italiaanse denker en auteur van ‘Ik geloof dat ik geloof’. Volgens hem gaat het juist om die ontlediging. Het geloof draait niet om het instituut kerk of de macht daarvan, maar om de incarnatie van God. Het gestalte geven aan liefde en barmhartigheid. Meer dan ooit tevoren spelen liefde en barmhartigheid een rol op het wereldtoneel.’

Vattimo signaleert dat die insteek ook in geseculariseerde vorm opgang maakt. ‘Denk bijvoorbeeld aan Het Glazen Huis: omzien naar elkaar en dat bovendien vastend! Dat is goed in lijn met de ontlediging, en dus met de incarnatie waar het met kerst om gaat.’

Spiritualiteit
Bij veel mensen bestaat er een groot verlangen naar het religieuze. Volgens Slob is er dan ook beslist toekomst voor spiritualiteit. ‘Daarbij moet het geloof vooral niet gepaard gaan met dogmatische dwang, maar voorstellen doen waarin mensen tot ontplooiing kunnen komen en kunnen groeien.’ Kerst kan daarbij volgens hem dienen als een soort aanknopingspunt. ‘Het is een feest dat nog altijd aanspreekt. Een deel van de christelijke betekenis is weggehaald, maar er kan opnieuw duiding in worden aangebracht.’

Dankbaarheid
Een voorbeeld van zo’n duiding is het begrip dankbaarheid. ‘Kerst is een feest dat gepaard gaat met veel eten en overdaad. De afgelopen jaren groeiden de bomen tot in de hemel. Sinds de kredietcrisis worden daar vraagtekens bij geplaatst. Vraagtekens die vanuit de theologie al veel langer werden gezet. Samen zijn en dankbaar zijn voor wat je hebt, geeft een diepere invulling aan kerst. Het geeft een rijkere inhoud dan opgepompte leegheid.’

Curriculum Vitae
Prof.dr. Wouter Slob (Den Haag 1965) studeerde theologie en filosofie in Groningen. Slob is systematisch theoloog en filosoof en predikant van de Protestantse Kerk in Zuidlaren. Hij is bijzonder hoogleraar op de leerstoel ‘Protestantse Kerk, Theologie en Cultuur’ aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Plaats een reactie